Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. w sprawie P 10/16 stanowi jedno z najważniejszych rozstrzygnięć ostatnich lat w obszarze prawa rzeczowego i ochrony własności nieruchomości. Trybunał dokonał kontroli konstytucyjnej utrwalonego w orzecznictwie sposobu rozumienia art. 292 w zw. z art. 285 § 1 i 2 kodeksu cywilnego, który dopuszczał – jeszcze przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ k.c. – nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego albo Skarb Państwa w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu.

W sentencji wyroku Trybunał jednoznacznie stwierdził, że: „art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (…) rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ ustawy – Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.”

Przedmiot kontroli – norma wykreowana w orzecznictwie

Istotne jest to, że Trybunał nie badał literalnego brzmienia przepisów kodeksu cywilnego, lecz normę wyinterpretowaną w utrwalonej praktyce sądowej. W uzasadnieniu wyraźnie wskazano: „Pytające sądy zakwestionowały normę prawną wywiedzioną na podstawie art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. i przyjętą w ugruntowanym orzecznictwie sądowym, ich wątpliwości nie dotyczą bezpośrednio treści art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c.”. Trybunał przyjął więc, że jeżeli jednolita, stała i powszechna wykładnia współtworzy rzeczywistą treść normy prawnej, może ona podlegać kontroli konstytucyjnej.

Zasada numerus clausus a granice wykładni

W centrum rozważań znalazła się kwestia dopuszczalnych granic wykładni prawa rzeczowego. Konstrukcja służebności gruntowej „odpowiadającej treścią służebności przesyłu” powstała w judykaturze przed ustawowym wprowadzeniem służebności przesyłu w 2008 r. W ocenie Trybunału taka interpretacja w praktyce prowadziła do wykreowania nowego ograniczonego prawa rzeczowego, mimo obowiązywania zasady numerus clausus. Ograniczenie prawa własności może nastąpić wyłącznie w drodze ustawy i z zachowaniem wymogów proporcjonalności. Tymczasem przyjęta linia orzecznicza skutkowała trwałym obciążeniem nieruchomości bez jednoznacznej podstawy ustawowej.

Ochrona własności i zasada zaufania

Trybunał odwołał się do konstytucyjnej ochrony własności oraz do zasady demokratycznego państwa prawnego. Właściciele nieruchomości przez lata nie mogli przewidzieć, że samo wieloletnie korzystanie z ich gruntu przez przedsiębiorstwo przesyłowe zostanie zinterpretowane jako prowadzące do nabycia prawa rzeczowego przez zasiedzenie. Przyjęta wykładnia prowadziła do ograniczenia prawa własności bez odszkodowania oraz bez wyraźnej decyzji ustawodawcy. Zdaniem Trybunału naruszało to zarówno art. 64 Konstytucji, jak i zasadę zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji.

Skutki rozstrzygnięcia

Trybunał nie zakwestionował instytucji zasiedzenia jako takiej ani samej służebności gruntowej. Za niekonstytucyjne uznał wyłącznie takie rozumienie przepisów, które umożliwiało przed 3 sierpnia 2008 r. zasiedzenie prawa odpowiadającego treścią służebności przesyłu. W pozostałym zakresie postępowanie zostało umorzone. W praktyce oznacza to wzmocnienie pozycji właścicieli nieruchomości oraz konieczność opierania roszczeń przedsiębiorstw przesyłowych na wyraźnych podstawach ustawowych obowiązujących po wejściu w życie regulacji o służebności przesyłu, a nie przed.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. (P 10/16) wyraźnie wskazuje granicę między wykładnią prawa a jej niedopuszczalnym rozszerzaniem. Trybunał jednoznacznie przypomniał, że nawet utrwalona praktyka orzecznicza nie może zastępować ustawodawcy tam, gdzie w grę wchodzi konstytucyjnie chronione prawo własności.

Kontakt w zakresie porady prawnej

Kancelaria Adwokacka Cejrowski - TCZEW ul. Słowackiego nr 5/3

GDAŃSK – ul. Latarniana nr 1, STAROGARD GDAŃSKI - ul. Wodna nr 8

Telefon: +48 58 777 55 00 / +48 601 777 072

e-mail: kancelaria@cejrowski.pl