Stalking to przestępstwo uporczywego nękania innej osoby lub osoby dla niej najbliższej, które wzbudza uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza jej prywatność.

Stalking: co to jest i kogo dotyka?

Stalking to przestępstwo uporczywego nękania innej osoby lub osoby dla niej najbliższej, które wzbudza uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza jej prywatność.

Pojęcie stalkingu weszło do polskiego prawa karnego w 2011 roku, gdy ustawodawca dodał do Kodeksu karnego art. 190a. Przed tą datą ofiary nękania skazane były na szukanie ochrony przez przepisy o groźbach karalnych lub naruszeniu nietykalności cielesnej, co w praktyce okazywało się niewystarczające. Sama nazwa pochodzi od angielskiego słowa "stalking", oznaczającego dosłownie skradanie się, podchodzenie. W języku prawnym i kryminologicznym oznacza jednak coś znacznie szerszego: systematyczne, powtarzające się zachowania, które naruszają spokój i poczucie bezpieczeństwa drugiej osoby.

Wbrew potocznemu wyobrażeniu stalker to nie zawsze obca, niebezpieczna osoba czyhająca w ciemnej uliczce. Badania kryminologiczne wskazują, że sprawcami są najczęściej byli partnerzy (tzw. stalker odrzucony), wielbiciele przekonani o wzajemności uczuć (erotomania), osoby z urojeniami prześladowczymi (stalker paranoidalny), a także stalkerzy z syndromem fałszywej wiktymizacji, którzy sami uważają się za ofiary i nękają osobę, od której rzekomo doznali krzywdy. Ta ostatnia kategoria jest szczególnie trudna do rozpoznania, bo sprawca potrafi sprawiać wrażenie skrzywdzonego i budzić współczucie otoczenia.

Odrębną, coraz powszechniejszą kategorią jest stalking w miejscu pracy (ang. workplace stalking).Może go dopuszczać się zarówno przełożony wobec podwładnego, jak i współpracownik wobec kolegiz działu. Przybiera formę obsesyjnego monitorowania, niezapowiedzianych wizyt przy stanowisku pracy, nadmiernych telefonów służbowych poza godzinami pracy czy śledzenia aktywności zawodowej w mediach społecznościowych. Tego rodzaju zachowania mogą w określonych okolicznościach wypełniać znamiona przestępstwa z art. 190a § 1 k.k., jeżeli stanowią uporczywe nękanie i prowadzą do wystąpienia jednegoze skutków określonych w tym przepisie.

Skala zjawiska jest w Polsce znacząca. Według danych Komendy Głównej Policji liczba wszczętych postępowań z art. 190a KK systematycznie rośnie: w 2016 roku było ich około 2 000, a w latach 2021-2022 przekraczała już 3 500 rocznie. Eksperci wskazują, że wzrost ten jest częściowo związany z upowszechnieniem internetu i mediów społecznościowych, gdzie cyberstalking rozwinął się szczególnie dynamicznie po 2020 roku.

Art. 190a KK: treść przepisu i jego znamiona

Artykuł 190a Kodeksu karnego penalizuje trzy odrębne typy zachowań: uporczywe nękanie (§ 1), podszywanie się pod inną osobę (§ 2) oraz kwalifikowane skutki obu czynów (§ 3).

Paragraf 1: uporczywe nękanie

Uporczywe nękanie obejmuje powtarzające się zachowania sprawcy cechujące się uporczywością.Nie ma ustawowo określonego minimalnego czasu trwania nękania, a jego uporczywość ocenia sięna podstawie okoliczności konkretnej sprawy, w tym częstotliwości i intensywności zachowań.

Przepis § 1 art. 190a KK brzmi: kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudzau niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie naruszajej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Dla odpowiedzialnościz art. 190a § 1 k.k. konieczne jest uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższejoraz wystąpienie jednego z ustawowych skutków: wzbudzenia uzasadnionego okolicznościami poczucia zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnego naruszenia prywatności.

Zachowania uznawane za stalking obejmują między innymi:

wielokrotne telefony, wiadomości SMS, e-maile lub kontakt przez komunikatory,
śledzenie i obserwowanie ofiary w miejscach publicznych i prywatnych,
pojawianie się w miejscu zamieszkania, pracy lub nauki bez zaproszenia,
wysyłanie niechcianych prezentów lub listów,
zbieranie informacji o ofierze przez osoby trzecie,
monitorowanie aktywności w mediach społecznościowych, w tym korzystanie z narzędzi takich jak instagram story viewer w celu anonimowego śledzenia relacji.

Paragraf 2: podszywanie się pod inną osobę

Odrębnym przestępstwem z art. 190a § 2 k.k. jest podszywanie się pod inną osobę i wykorzystywaniejej wizerunku, innych jej danych osobowych lub innych danych, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, jeżeli przez takie działanie sprawca wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą.

Takie zachowania jak zakładanie fałszywych profili, wysyłanie wiadomości w cudzym imieniu czy publikowanie ogłoszeń z wykorzystaniem cudzych danych mogą wypełniać znamiona art. 190a § 2 k.k., jeżeli sprawca podszywa się pod inną osobę, wykorzystuje wskazane w tym przepisie dane i wyrządzajej przez to szkodę majątkową lub osobistą. Cyfrowy wymiar tego przestępstwa sprawia, że granica między stalkingiem a cyberstalkingiem jest tu szczególnie wyraźna. Cyberstalking, czyli nękanie z wykorzystaniem internetu i urządzeń elektronicznych, odpowiada dokładnie tym samym przepisom co jego tradycyjny odpowiednik.

Co grozi za stalking? Kary i środki ochronne

Za czyn z art. 190a § 1 lub § 2 k.k. grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.Jeżeli następstwem takiego czynu jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 2 do 15 lat.

Paragraf 3 art. 190a KK przewiduje typ kwalifikowany: jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub § 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolnościod lat 2 do 15. To jedna z najsurowszych sankcji w katalogu przestępstw przeciwko wolności.

Obok kary głównej sąd może orzec szereg środków karnych i zapobiegawczych. Zakaz kontaktowania się z pokrzywdzonym, zakaz zbliżania się do niego na określoną odległość oraz nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z ofiarą to środki, które mogą być stosowane już w toku postępowania przygotowawczego, a nie dopiero po prawomocnym wyroku. Istotnym, a mało znanym instrumentem jest europejski nakaz ochrony (ENO), który pozwala przenieść ochronę prawną ofiary do innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Jeżeli pokrzywdzony wyjeżdża za granicę lub sprawca przebywa w innym kraju UE, ENO zobowiązuje tamtejsze organy do respektowania zakazów orzeczonych przez sąd polski.

Sąd może ponadto orzec obowiązek uczestniczenia sprawcy w programie korekcyjno-edukacyjnym dla sprawców przemocy, a w sprawach z elementem przemocy domowej zastosować dozór elektroniczny. Środki zapobiegawcze może zastosować prokurator już na etapie śledztwa, bez czekania na akt oskarżenia.

Stalking a mobbing i przemoc domowa: różnice prawne

Stalking różni się od mobbingu i przemocy domowej przede wszystkim typem relacji między sprawcą a ofiarą oraz przepisem prawnym, który dana sytuacja wypełnia.

Granica między stalkingiem, mobbingiem a przemocą domową bywa trudna do rozpoznania, zwłaszcza gdy sprawcą jest osoba bliska lub przełożony. Mobbing jest instytucją prawa pracy uregulowaną w art. 94³ Kodeksu pracy i oznacza działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika oraz prowadzące do skutków określonych w tym przepisie. Mobbing jest przede wszystkim instytucją prawa pracy, a jego konsekwencje to roszczenia odszkodowawcze przed sądem pracy, nie zaś postępowanie karne. Jeżeli jednak zachowanie pracodawcy lub współpracownika wypełnia jednocześnie znamiona uporczywego nękania z art. 190a KK, ofiara może złożyć zawiadomienie o przestępstwie i dochodzić ochrony na obu płaszczyznach.

Art. 207 k.k. penalizuje znęcanie się m.in. nad osobą najbliższą lub inną osobą pozostającą w stałymlub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, a także nad osobą nieporadną ze względu na jej wiek, stan psychiczny lub fizyczny. Kluczowa różnica polega na tym, że art. 207 KK wymaga wykazania fizycznego lub psychicznego znęcania się i obejmuje szerszy katalog zachowań agresywnych, natomiast art. 190a KK skupia się na wzbudzaniu poczucia zagrożenia przez nękanie, nawet bez użycia przemocy fizycznej.W praktyce były partner, który po rozstaniu śledzi, wydzwania lub pojawia się pod domem pokrzywdzonego, może odpowiadać z art. 190a k.k. Sama okoliczność, że strony nie mieszkają już razem, nie przesądza jednak o wyłączeniu odpowiedzialności z art. 207 k.k.; kwalifikacja prawna zależy od charakteru zachowania i relacji między stronami.

Kiedy można oskarżyć o nękanie i jak zgłosić stalking?

Zawiadomienie o stalkingu można złożyć, gdy zachowanie sprawcy ma charakter uporczywego nękania i wzbudza uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność pokrzywdzonego, nawet jeśli poszczególne zachowania sprawcy nie stanowią samodzielnie przestępstw.

Tryb ścigania i wniosek o ściganie

Stalking z art. 190a § 1 i § 2 KK jest przestępstwem wnioskowym, co oznacza, że postępowanie wszczyna się wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego.

Wniosek o ściganie można złożyć ustnie do protokołu na komisariacie policji lub pisemnie w prokuraturze. Nie ma obowiązku korzystania z urzędowego formularza. Wniosek o ściganie może zostać cofniętyw postępowaniu przygotowawczym za zgodą prokuratora, a w postępowaniu sądowym za zgodą sądu –aż do zamknięcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej. Jeżeli akt oskarżenia wniósł oskarżyciel publiczny, cofnięcie wniosku po rozpoczęciu przewodu sądowego jest skuteczne pod warunkiem braku sprzeciwu oskarżyciela publicznego obecnego na rozprawie lub posiedzeniu. Typ kwalifikowanyz § 3 (targnięcie się na życie) ścigany jest z urzędu, bez wniosku ofiary.

Zbieranie dowodów nękania

Skuteczne postępowanie karne zależy od jakości zebranego materiału dowodowego, dlatego dokumentowanie każdego incydentu powinno zacząć się jak najwcześniej.

Dowody, które warto zabezpieczyć, to zrzuty ekranu wiadomości z widoczną datą, godziną i nadawcą, nagrania rozmów, zwłaszcza dokonane przez osobę uczestniczącą w rozmowie; legalność sposobu pozyskania nagrania i możliwość jego wykorzystania należy oceniać z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy, zeznania świadków, dziennik zdarzeń prowadzony na bieżąco, billingi telefoniczne,a w przypadku śledzenia fizycznego zapis z kamer monitoringu. Warto zadbać o to, by zrzuty ekranu obejmowały nie tylko treść wiadomości, ale też adres URL profilu lub numer telefonu nadawcy. W sprawach dotyczących nękania przez media społecznościowe pomocne może być sporządzenie notarialnego protokołu stanu strony internetowej, który ma moc dowodową trudną do podważenia.

Rola adwokata lub radcy prawnego w sprawie o stalking jest istotna na każdym etapie. Pomoc prawna obejmuje nie tylko reprezentację przed sądem, ale też doradztwo przy formułowaniu wniosku o ściganie, wniosków o zastosowanie środków zapobiegawczych i ewentualnych roszczeń cywilnych o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych. Ofiara stalkingu może bowiem jednocześnie dochodzić ochrony karnej i cywilnej, co w praktyce oznacza możliwość uzyskania zarówno skazania sprawcy, jak i finansowej rekompensaty za doznane krzywdy.

Jeżeli potrzebujesz kontaktu do adwokata z Tczewa, Starogardu Gdańskiego i Gdańska w sprawie karnej:

Kancelaria Adwokacka Cejrowski - TCZEW ul. Słowackiego nr 5/3

GDAŃSK – ul. Latarniana nr 1, STAROGARD GDAŃSKI - ul. Wodna nr 8

Telefon: +48 58 777 55 00 / +48 601 777 072

E-mail: kancelaria@cejrowski.pl