Zakaz prowadzenia pojazdów jest środkiem karnym, który na podstawie art. 42 Kodeksu karnego może być orzekany wobec sprawców przestępstw przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji oraz w innych przypadkach wskazanych w ustawie. Zakaz prowadzenia pojazdów może być również orzekany za niektóre wykroczenia, jednak na podstawie przepisów Kodeksu wykroczeń.

Czym jest zakaz prowadzenia pojazdów i kiedy sąd go orzeka?

Zakaz prowadzenia pojazdów to środek karny orzekany przez sąd na podstawie art. 42 Kodeksu karnego, wymierzany wobec sprawców przestępstw i wykroczeń drogowych.

Podstawę prawną stanowi art. 42 Kodeksu karnego, który wyróżnia dwa rodzaje zakazu: obligatoryjnyi fakultatywny. Kodeks karny przewiduje również przypadki obligatoryjnego orzeczenia zakazu.Na podstawie art. 42 § 2 k.k. sąd orzeka zakaz na okres nie krótszy niż 3 lata w razie popełnienia przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, a także w określonych przypadkach ucieczki z miejsca zdarzenia albo spożywania alkoholu lub zażywania środka odurzającego po zdarzeniu, a przed badaniem. Art. 42 § 1a k.k. przewiduje ponadto obligatoryjny zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w razie skazania za wskazane w nim przestępstwa.

Fakultatywny zakaz prowadzenia pojazdów określonego rodzaju sąd może orzec w razie skazania osoby uczestniczącej w ruchu za przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji.

Zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych może obejmować wszystkie kategorie pojazdów albo być ograniczony do określonej ich klasy. Zakaz może obejmować pojazdy określonego rodzaju, wszelkie pojazdy albo wszelkie pojazdy mechaniczne – zależnie od podstawy prawnej jego orzeczenia. Jeżeli sąd orzeka zakaz dotyczący pojazdów określonego rodzaju, powinien dokładnie określić jego zakres. Zakres zakazu ma bezpośrednie znaczenie praktyczne, zwłaszcza dla osób, które zawodowo obsługują różne typy pojazdów.

Warto wiedzieć, że zakaz nie dotyczy wyłącznie samochodów. Hulajnoga elektryczna i inne urządzenia transportu osobistego (UTO) mogą być objęte zakazem, jeżeli sąd sformułuje go szeroko, obejmując pojazdy inne niż mechaniczne. Rowery, jako pojazdy niemechaniczne, co do zasady pozostają poza zakresem zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych, choć sąd może orzec zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów, jeśli okoliczności sprawy na to wskazują.

Na jak długo sąd orzeka zakaz i kiedy zaczyna on biec?

Zakaz prowadzenia pojazdów orzeka się na okres od roku do 15 lat, a w najpoważniejszych przypadkach sąd może orzec zakaz dożywotni.

Art. 42 § 3 k.k. przewiduje w określonych przypadkach obowiązek orzeczenia dożywotniego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, przy czym sąd może od niego odstąpić w wyjątkowym wypadku uzasadnionym szczególnymi okolicznościami. Dotyczy to m.in. niektórych najpoważniejszych przestępstw komunikacyjnych oraz przypadków określonych w art. 178a § 4 i art. 244 k.k. Natomiast art. 42 § 4 k.k. przewiduje bezwarunkowy obowiązek orzeczenia dożywotniego zakazu w razie ponownego skazania osoby prowadzącej pojazd mechaniczny w warunkach określonych w art. 42 § 3 k.k.

Bieg zakazu prowadzenia pojazdów zaczyna się z dniem uprawomocnienia się wyroku. To istotna różnica w stosunku do kary pozbawienia wolności, której wykonanie może być odroczone. Prawomocność wyroku następuje, gdy minie termin do wniesienia apelacji i żadna ze stron jej nie złożyła, albo gdy sąd odwoławczy wydał orzeczenie kończące sprawę.

Jak zalicza się okres zatrzymania prawa jazdy?

Okres faktycznego zatrzymania prawa jazdy przez policję lub prokuraturę zalicza się na poczet orzeczonego zakazu, co skraca realny czas jego obowiązywania.

Zatrzymanie dokumentu prawa jazdy następuje często już na etapie postępowania przygotowawczego. Jeśli prokurator zastosował ten środek zapobiegawczy, a sąd ostatecznie orzekł zakaz, czas od zatrzymania dokumentu do uprawomocnienia się wyroku pomniejsza łączny okres zakazu. Mechanizm ten bywa pomijany przez osoby skazane, co prowadzi do błędnego przekonania, że zakaz trwa dłużej, niż wynika z wyroku. Zakaz nie biegnie natomiast w czasie odbywania przez skazanego kary pozbawienia wolności. Jeśli sprawca trafi do zakładu karnego, zegar zakazu prowadzenia pojazdów zatrzymuje się i wznawia dopiero po opuszczeniu przez niego placówki.

Zakaz prowadzenia pojazdów a warunkowe zawieszenie kary

Warunkowe zawieszenie kary pozbawienia wolności nie wpływa na wykonanie zakazu prowadzenia pojazdów, który biegnie niezależnie od tego, czy sprawca odbywa karę w zakładzie karnym.

Zawieszenie kary oznacza, że skazany nie trafia do więzienia, jeśli w okresie próby nie popełni nowego przestępstwa. Zakaz prowadzenia pojazdów jako środek karny pozostaje jednak w pełni aktywny od dnia uprawomocnienia się wyroku. Skazany musi więc liczyć się z tym, że nawet przy wyroku z warunkowym zawieszeniem nie wróci za kierownicę przez cały orzeczony okres zakazu.

Co grozi za złamanie zakazu prowadzenia pojazdów?

Jazda mimo obowiązującego sądowego zakazu prowadzenia pojazdów stanowi przestępstwoz art. 244 Kodeksu karnego zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Art. 244 k.k. przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. W praktyce pierwsze złamanie zakazu kończy się często karą z warunkowym zawieszeniem, jednak przy recydywie lub jeśli sprawca jednocześnie prowadził pojazd pod wpływem alkoholu, realne osadzenie jest bardzo prawdopodobne. Skazanie za przestępstwo z art. 244 k.k. polegające na niezastosowaniu się do zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych prowadzi do orzeczenia kolejnego zakazu prowadzenia pojazdów na zasadach określonych w art. 42 k.k. W określonych przypadkach art. 42 § 3 k.k. przewiduje nawet dożywotni zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych.

Policja weryfikuje obowiązywanie zakazu w czasie rzeczywistym za pośrednictwem systemu CEPiK. Bazy danych zawierają informacje o wszystkich aktywnych zakazach prowadzenia pojazdów, a funkcjonariusze na drodze mają do nich natychmiastowy dostęp. Systemy automatycznego rozpoznawania tablic rejestracyjnych (ANPR) stosowane przez policję i Inspekcję Transportu Drogowego pozwalają wytypować pojazd do kontroli bez konieczności wcześniejszego podejrzenia. Realne ryzyko wykrycia jazdy na zakazie jest zatem znacznie wyższe, niż mogłoby się wydawać.

Szczególnie groźna jest kumulacja przepisów: jazda na zakazie i jednocześnie jazda pod wpływem alkoholu. Sprawca odpowiada wówczas za dwa odrębne przestępstwa, a sąd orzeka karę łączną. Przy takim zbiegu okoliczności zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych może zostać orzeczony ponownie, tym razem na dłuższy okres lub dożywotnio.

Zakaz prowadzenia pojazdów a życie zawodowe i codzienne

Zakaz prowadzenia pojazdów dotyka nie tylko swobody przemieszczania się, lecz może oznaczać utratę zatrudnienia i poważne trudności finansowe dla kierowców zawodowych i osób pracujących w terenie.

Jeżeli zakres orzeczonego zakazu obejmuje pojazdy niezbędne do wykonywania pracy kierowcy zawodowego, skazany traci możliwość ich prowadzenia przez okres obowiązywania zakazu.Zgodnie z art. 182 k.k.w., jeżeli skazany prowadził pojazd, wykonując pracę zarobkową, o orzeczonym zakazie zawiadamia się również pracodawcę. Pracodawca ma prawo rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia, gdy pracownik utracił uprawnienia niezbędne do wykonywania pracy z własnej winy. Obowiązek poinformowania pracodawcy o zakazie wynika z przepisów prawa pracy, a zatajenie tej informacji naraża pracownika na dodatkowe konsekwencje. Osoby prowadzące własną działalność gospodarczą jako przewoźnicy muszą liczyć się z utratą licencji transportowej.

Zakaz prowadzenia pojazdów ma również skutki ubezpieczeniowe. Ubezpieczyciel, który dowie się, że sprawca kolizji lub wypadku prowadził pojazd będąc objętym zakazem, może dochodzić regresu, czyli żądać zwrotu wypłaconego odszkodowania od sprawcy. Polisa OC nie chroni wówczas kierowcy przed roszczeniami finansowymi.

Dla osób mieszkających poza dużymi miastami, gdzie komunikacja publiczna jest ograniczona lub nie istnieje, zakaz oznacza faktyczne odcięcie od rynku pracy, służby zdrowia i podstawowych usług. Sądy mają świadomość tej dolegliwości, ale nie stanowi ona sama w sobie przesłanki do orzeczenia zakazu w węższym zakresie, jeśli przepis nakazuje jego zastosowanie obligatoryjnie.

Czy można skrócić zakaz i jak go odzyskać?

Po upływie połowy orzeczonego okresu zakazu skazany może złożyć wniosek o jego skrócenie lub zastąpienie blokadą alkoholową, jeśli zakaz był związany z jazdą po alkoholu.

Blokada alkoholowa to urządzenie montowane w pojeździe, które uniemożliwia uruchomienie silnika, jeśli kierowca nie przejdzie pomyślnie testu trzeźwości. Zastąpienie zakazu prowadzenia pojazdów blokadą alkoholową reguluje art. 182a Kodeksu karnego wykonawczego. Wniosek składa się do sądu penitencjarnego, który bierze pod uwagę m.in. postawę skazanego, jego zachowanie po wydaniu wyroku i opinię kuratora. Blokada nie jest dostępna dla sprawców, wobec których orzeczono zakaz dożywotni.

Wniosek o skrócenie zakazu (bez blokady alkoholowej) może dotyczyć sytuacji, gdy zakaz był fakultatywny i skazany wykazał, że jego dalsze stosowanie jest niecelowe. Sąd ocenia wówczas zmianę okoliczności, które legły u podstaw orzeczenia środka karnego.

Procedura odzyskania prawa jazdy po upływie zakazu wymaga złożenia wniosku w wydziale komunikacji starostwa, uiszczenia opłaty i w niektórych przypadkach zdania egzaminu kontrolnego. Osoby, wobec których zakaz trwał powyżej roku, muszą przejść kontrolne sprawdzenie kwalifikacji.

Odrębną kwestią jest sytuacja osób posiadających prawo jazdy wydane przez inne państwo Unii Europejskiej. Zakaz orzeczony przez polski sąd obowiązuje na terytorium Polski niezależnie od tego, jakim dokumentem posługuje się kierowca. Jazda po Polsce na zagranicznym prawie jazdy podczas obowiązywania polskiego zakazu jest złamaniem art. 244 KK. Informacja o zakazie trafia do europejskiego systemu wymiany danych o zakazach prowadzenia pojazdów (RESPER), co oznacza, że inne państwa UE mogą odmówić uznania polskiego prawa jazdy lub wdrożyć własne procedury administracyjne wobec kierowcy pracującego za granicą.

Zakaz prowadzenia pojazdów to środek karny, który odczuwa się przez wiele lat po wydaniu wyroku. Skutki finansowe, zawodowe i codzienne są często poważniejsze niż sama kara pozbawienia wolności. Zanim zdecydujesz się prowadzić pojazd mimo obowiązującego zakazu, weź pod uwagę, że systemy CEPiK i ANPR sprawiają, że wykrycie jest kwestią czasu, a art. 244 KK nie zostawia pola do niedomówień.

Jeżeli potrzebujesz kontaktu do adwokata z Tczewa, Starogardu Gdańskiego i Gdańska w sprawie karnej:

Kancelaria Adwokacka Cejrowski - TCZEW ul. Słowackiego nr 5/3

GDAŃSK – ul. Latarniana nr 1, STAROGARD GDAŃSKI - ul. Wodna nr 8

Telefon: +48 58 777 55 00 / +48 601 777 072

E-mail: kancelaria@cejrowski.pl