Z chwilą zatarcia skazania uważa się je za niebyłe, a wpis o skazaniu usuwa się z Krajowego Rejestru Karnego. Osoba, której skazanie uległo zatarciu, jest w świetle prawa traktowana jako niekarana w zakresie tego skazania.

Czym jest zatarcie skazania i jak działa fikcja prawna niekaralności?

Zatarcie skazania usuwa wyrok z Krajowego Rejestru Karnego i przywraca status niekaranej osoby, tak jakby przestępstwo nigdy nie zostało popełnione.

Ta instytucja opiera się na fikcji prawnej niekaralności. Po upływie ustawowych terminów lub na mocy orzeczenia sądu skazanie uznaje się za niebyłe. Celem nie jest wymazanie faktów historycznych, lecz umożliwienie powrotu do życia społecznego bez stygmatu karalności. Resocjalizacja jako cel polityki karnej leży u podstaw całej tej konstrukcji.

Podstawę prawną stanowią art. 106, 107 i 106a Kodeksu karnego. Artykuł 106 k.k. określa sam skutek zatarcia, art. 107 k.k. reguluje terminy i tryb, natomiast art. 106a k.k. wyłącza możliwość zatarcia skazania na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, jeżeli pokrzywdzony był małoletnim poniżej 15 lat.

Odrębnym reżimem rządzi się zatarcie skazania za wykroczenia, które reguluje Kodeks wykroczeń. Tam termin wynosi dwa lata od wykonania, darowania lub przedawnienia wykonania kary. To istotna różnica, której wiele opracowań w ogóle nie sygnalizuje.

Warto rozróżnić dwa tryby: zatarcie z mocy prawa (automatyczne, bez żadnego wniosku) oraz zatarcie na wniosek skazanego, które wymaga złożenia pisma do sądu. Oba prowadzą do tego samego skutku: wykreślenia wpisu z KRK i uzyskania statusu osoby niekaranej.

Terminy zatarcia skazania z mocy prawa w zależności od rodzaju kary

Długość terminu zatarcia skazania zależy od rodzaju i wymiaru orzeczonej kary, a bieg terminu rozpoczyna się od wykonania kary, jej darowania lub przedawnienia jej wykonania.

Terminy różnią się istotnie w zależności od tego, co orzekł sąd:

kara pozbawienia wolności: zatarcie z mocy prawa po 10 latach od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania; jeżeli kara nie przekraczała 3 lat, sąd może na wniosek skazanego zarządzić zatarcie już po 5 latach, jeżeli skazany w tym okresie przestrzegał porządku prawnego,

kara dożywotniego pozbawienia wolności: zatarcie następuje po 10 latach od darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania,
kara ograniczenia wolności: zatarcie po 3 latach od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania,
grzywna: zatarcie po roku od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania.

Jeśli kara nie została wykonana z powodu jej darowania (np. abolicja lub ułaskawienie) albo z powodu przedawnienia wykonania kary, bieg terminu liczy się od tych zdarzeń.

Osobnego omówienia wymaga sytuacja, gdy orzeczono środek karny lub środek zabezpieczający. Jeżeli orzeczono środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, zatarcie skazania nie może nastąpić przed jego wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem jego wykonania. Zatarcie nie może również nastąpić przed wykonaniem środka zabezpieczającego. Liczy się więc ten termin, który upłynie później.

Zatarcie skazania a warunkowe zawieszenie wykonania kary

Przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary skazanie co do zasady ulega zatarciu z mocy prawa po 6 miesiącach od zakończenia okresu próby. Jeżeli jednak orzeczono grzywnę, środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, zatarcie nie może nastąpić przed ich wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem wykonania; nie może również nastąpić przed wykonaniem środka zabezpieczającego.

Przez cały okres próby (od roku do 3 lat, a w przypadku recydywistów do 5 lat) wpis figuruje w KRK. To odpowiedź na często zadawane pytanie, czy wyrok w zawieszeniu zostaje w papierach: zostaje, i to przez cały czas trwania próby. Zaświadczenie o niekaralności po wyroku w zawieszeniu można uzyskać najwcześniej po upływie 6 miesięcy od pomyślnego zakończenia okresu próby. Jeśli sąd zarządził wykonanie zawieszonej kary z powodu naruszenia warunków próby, stosuje się ogólne terminy z art. 107 k.k., liczone od daty wykonania kary.

Zasada jednoczesności przy wielokrotnych skazaniach

Przy kilku wyrokach wszystkie skazania ulegają zatarciu jednocześnie, dopiero po upływie najdłuższego z wymaganych terminów, co może znacząco opóźnić wykreślenie starszych wpisów.

Jeżeli ktoś był skazany za dwa przestępstwa, a dla pierwszego termin zatarcia minął już dwa lata temu, natomiast dla drugiego minie dopiero za rok, oba wyroki zostaną zatarte jednocześnie po roku. Jeżeli po rozpoczęciu, lecz przed upływem okresu wymaganego do zatarcia skazania sprawca ponownie popełnił przestępstwo, dopuszczalne jest tylko jednoczesne zatarcie wszystkich skazań. Każde ze skazań musi więc spełnić właściwe dla niego przesłanki zatarcia. Oba wpisy będą figurować w KRK aż do upłynięcia terminów liczonych od wykonania kary za przestępstwo popełnione później. W praktyce jedna pochopna decyzja może opóźnić zatarcie poprzedniego skazania o wiele lat.

Zatarcie skazania na wniosek i kiedy sąd może je przyspieszyć?

Wcześniejsze zatarcie skazania na wniosek jest możliwe w przypadku kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej 3 lat. Sąd może zarządzić zatarcie po upływie 5 lat od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania, jeżeli skazany w tym okresie przestrzegał porządku prawnego.

Wniosek o zatarcie skazania składa się do sądu, który wydał wyrok w pierwszej instancji. Pismo powinno zawierać dane identyfikacyjne skazanego, sygnaturę sprawy, wskazanie podstawy prawnej, w szczególności art. 107 § 2 k.k. w przypadku wniosku o wcześniejsze zatarcie skazania na karę pozbawienia wolności, oraz uzasadnienie, dlaczego skazany zasługuje na wcześniejsze zatarcie. Sąd bada, czy przez wymaganą połowę okresu skazany przestrzegał porządku prawnego, nie popełnił nowych przestępstw i wywiązał się z orzeczonych obowiązków.

W przypadku kary ograniczenia wolności zatarcie następuje z mocy prawa po 3 latach, a w przypadku grzywny – po roku od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania. Art. 107 k.k. nie przewiduje analogicznego trybu wcześniejszego zatarcia tych kar na wniosek skazanego.

Sąd nie jest związany wnioskiem i może go oddalić, jeśli uzna, że skazany nie daje wystarczającej rękojmi. Od odmownego postanowienia przysługuje zażalenie. Ponowny wniosek złożony przed upływem roku od wydania postanowienia odmawiającego zatarcia skazania może zostać pozostawiony bez rozpoznania.

Kiedy zatarcie skazania jest niemożliwe i jakie są wyjątki?

Art. 106a k.k. wyklucza zatarcie skazania za przestępstwa seksualne popełnione na szkodę małoletniego poniżej 15. roku życia, niezależnie od upływu czasu ani postawy skazanego po odbyciu kary.

Zgodnie z art. 106a k.k. nie podlega zatarciu skazanie na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, jeżeli pokrzywdzony był małoletnim poniżej 15 lat.

Zatarcia nie można też dokonać, dopóki nie upłynął termin wynikający ze środka karnego lub środka zabezpieczającego, który trwa dłużej niż termin wynikający z kary głównej. Dotyczy to np. długoletnich zakazów prowadzenia pojazdów czy zakazów wykonywania zawodu. W takich przypadkach zatarcie skazania nie może nastąpić przed wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem wykonania środka karnego, a w przypadku środka zabezpieczającego – przed jego wykonaniem. Nie oznacza to jednak, że podstawowy termin zatarcia zaczyna biec dopiero od zakończenia tego środka.

Praktyczne skutki zatarcia skazania: zatrudnienie, zawody regulowane i KRK

Po zatarciu skazania wpis znika z KRK, co pozwala legalnie oświadczyć brak karalności przy rekrutacji, ubieganiu się o licencje zawodowe i udziale w przetargach publicznych.

Pracodawca z sektora prywatnego co do zasady nie ma prawa pytać kandydata o skazania, które uległy zatarciu, a kandydat nie ma obowiązku ich ujawniać. Inaczej jest przy zawodach wymagających zaświadczenia o niekaralności z KRK, takich jak praca z dziećmi, służby mundurowe czy stanowiska w administracji publicznej. Tam weryfikacja następuje formalnie, a brak wpisu w rejestrze zamyka temat. Po zatarciu skazania za przestępstwo stanowiące podstawę wykluczenia z przetargu wykonawca odzyskuje zdolność do udziału w postępowaniach o zamówienie publiczne.

Rejestr Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym jest odrębnym rejestrem od KRK i zasady usuwania z niego danych określa odrębna ustawa. W przypadkach wskazanych w tej ustawie dane osoby skazanej usuwa się z Rejestru m.in. wtedy, gdy skazanie uległo zatarciu z mocy prawa albo sąd zarządził jego zatarcie. To jeden z przypadków, gdy zatarcie skazania kk nie eliminuje wszystkich skutków wyroku. W zawodach regulowanych (adwokat, lekarz, nauczyciel, pracownik ochrony) przepisy branżowe mogą przewidywać dłuższe okresy dyskwalifikacyjne lub odrębne przesłanki utraty uprawnień, niezwiązane bezpośrednio z wpisem w KRK.

Jak sprawdzić, czy zatarcie skazania już nastąpiło

Sprawdzenie, czy wpis zniknął z KRK, jest możliwe przez złożenie zapytania o siebie samego w Biurze Informacyjnym KRK lub przez portal e-KRK – opłata za informację o osobie składaną elektronicznie wynosi 20 zł; przy wniosku składanym tradycyjnie opłata wynosi 30 zł.

Sąd nie wydaje odrębnego postanowienia o zatarciu z mocy prawa, ponieważ zatarcie z mocy prawa następuje automatycznie, bez odrębnego postanowienia sądu, aktualną informację o figurowaniu danej osoby w Krajowym Rejestrze Karnym można uzyskać poprzez informację z KRK. To, zaświadczenie o niekaralności po ilu latach można uzyskać, zależy wyłącznie od rodzaju orzeczonej kary i upływu odpowiedniego terminu. Jeśli wpis zniknął, zaświadczenie potwierdzi brak karalności bez wskazywania przyczyny. Wniosek można złożyć elektronicznie przez portal e-Krk lub osobiście w Biurze Informacyjnym KRK w Warszawie albo w wydziałach sądów okręgowych.

Zatarcie skazania a zawody regulowane i postępowania administracyjne

Zatarcie skazania nie eliminuje automatycznie wszystkich skutków wyroku w zawodach regulowanych, gdzie przepisy branżowe mogą przewidywać odrębne, dłuższe okresy dyskwalifikacyjne.

Cofnięcie licencji zawodowej, wykluczenie z samorządu zawodowego czy utrata uprawnień pedagogicznych to skutki, które w pewnych przypadkach trwają dłużej niż wynikałoby to z terminów zatarcia określonych w Kodeksie karnym. Przepisy o dostępie do zawodów takich jak adwokat, radca prawny, lekarz czy nauczyciel zawierają własne przesłanki niekaralności i własne procedury przywracania uprawnień. Zatarcie skazania kk jest warunkiem niezbędnym, ale nie zawsze wystarczającym do odzyskania pełnej zdolności zawodowej. W sprawach złożonych, zwłaszcza przy wielokrotnych skazaniach lub zawodach zaufania publicznego, ocena sytuacji prawnej wymaga analizy indywidualnego przypadku.

Jeżeli potrzebujesz kontaktu do adwokata z Tczewa, Starogardu Gdańskiego i Gdańska w sprawie karnej:

Kancelaria Adwokacka Cejrowski - TCZEW ul. Słowackiego nr 5/3

GDAŃSK – ul. Latarniana nr 1, STAROGARD GDAŃSKI - ul. Wodna nr 8

Telefon: +48 58 777 55 00 / +48 601 777 072

E-mail: kancelaria@cejrowski.pl