Kancelaria Adwokacka Cejrowski

Zniewaga z art. 216 k.k. (Kodeksu karnego) to obrażenie innej osoby słowem, gestem lub obrazem w sposób, który według ocen przyjętych w społeczeństwie narusza jej godność. Za zniewagę grozi grzywna albo kara ograniczenia wolności, a za zniewagę za pomocą środków masowego komunikowania, w tym internetu, także kara pozbawienia wolności do roku. Zniewaga różni się od zniesławienia z art. 212 k.k. tym, że obraża godność człowieka, a nie przypisuje mu zachowań, które szkodzą jego opinii. Oba przestępstwa są ścigane z oskarżenia prywatnego, więc postępowanie inicjuje sam pokrzywdzony.

W skrócie:

Definicja: zniewaga to wypowiedź, gest lub przekaz, który obiektywnie poniża inną osobę; nie musi zawierać żadnego twierdzenia o faktach.
Różnica wobec zniesławienia: zniesławienie (art. 212 k.k.) polega na pomówieniu o konkretne postępowanie lub właściwości, a zniewaga (art. 216 k.k.) na obrażeniu.
Kary: grzywna albo ograniczenie wolności (art. 216 § 1 k.k.), a przy zniewadze w internecie lub mediach także pozbawienie wolności do roku (art. 216 § 2 k.k.).
Tryb prywatnoskargowy: pokrzywdzony sam wnosi akt oskarżenia i uiszcza ryczałt 300 zł na poczet kosztów postępowania.
Przedawnienie: rok od dnia, w którym pokrzywdzony dowiedział się o sprawcy, ale nie dłużej niż 3 lata od popełnienia czynu.

Czym jest zniewaga według art. 216 k.k.?

Zniewaga narusza cześć wewnętrzną człowieka, czyli jego godność, przez słowa, gesty lub inne zachowania, które według powszechnie przyjętych norm są obraźliwe.

Art. 216 § 1 k.k. karze znieważenie innej osoby w jej obecności albo pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do niej dotarła. Przepis chroni godność osobistą, czyli poczucie własnej wartości i szacunek należny każdemu człowiekowi. Zniewaga nie musi zawierać nieprawdziwego faktu: wystarczy, że wypowiedź, gest lub obraz poniża adresata w jego własnych oczach lub w odbiorze otoczenia.

Ocena, czy dane zachowanie jest zniewagą, ma charakter obiektywny. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 9 marca 2022 r. (sygn. V KK 578/21) wskazał, że o zniewadze decydują oceny dominujące w społeczeństwie, a nie subiektywne odczucie osoby, która czuje się urażona, oraz że publiczna krytyka nie jest zniewagą, jeśli wypowiedzi nie są wulgarne, obelżywe ani obraźliwe. Wyzwisko „idiota” skierowane do konkretnej osoby, gest środkowego palca, wulgarne przezwisko czy obraźliwy mem z wizerunkiem pokrzywdzonego to typowe przykłady zachowań, które mogą wypełniać znamiona zniewagi z art. 216 k.k.

Czym różni się zniewaga (art. 216 k.k.) od zniesławienia (art. 212 k.k.)?

Zniewaga z art. 216 k.k. obraża godność człowieka, a zniesławienie z art. 212 k.k. przypisuje mu postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć go w opinii publicznej.

Zniesławienie polega na pomówieniu innej osoby, grupy osób, instytucji lub osoby prawnej o postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego do zajmowanego stanowiska lub wykonywanego zawodu. Zniesławienie opiera się na twierdzeniu o faktach, a sprawca może uniknąć odpowiedzialności, jeśli wykaże prawdziwość publicznie podniesionego zarzutu dotyczącego osoby pełniącej funkcję publiczną lub służącego obronie społecznie uzasadnionego interesu (art. 213 § 2 k.k.). Zniewaga z art. 216 k.k. nie wymaga żadnego faktu, dlatego dowód prawdy nie ma przy niej znaczenia.

Kryterium	Zniewaga (art. 216 k.k.)	Zniesławienie (art. 212 k.k.)
Przedmiot ochrony	godność, czyli cześć wewnętrzna	dobre imię i opinia w otoczeniu, czyli cześć zewnętrzna
Rola faktu	fakt nie jest potrzebny, liczy się obraźliwa forma	konieczne jest pomówienie o postępowanie lub właściwości
Kogo może dotyczyć	wyłącznie osoby fizycznej	osoby, grupy osób, instytucji, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej
Forma ścigania	oskarżenie prywatne	oskarżenie prywatne
Sankcja w typie podstawowym	grzywna albo ograniczenie wolności	grzywna albo ograniczenie wolności
Sankcja przy użyciu mediów lub internetu	grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku	grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku
Przykład	„jesteś skończonym idiotą” w komentarzu pod zdjęciem pokrzywdzonego	„ten mechanik wymienia klientom części na używane i bierze pieniądze za nowe”

Co grozi za zniewagę?

Za zniewagę z art. 216 § 1 k.k. grozi grzywna albo kara ograniczenia wolności, a za zniewagę przez internet lub media z § 2 także pozbawienie wolności do roku.

Grzywnę za zniewagę sąd wymierza w stawkach dziennych: od 10 do 540 stawek, przy czym jedna stawka wynosi od 10 do 2000 zł (art. 33 k.k.), co daje rozpiętość od 100 zł do 1 080 000 zł. Kara ograniczenia wolności za zniewagę trwa od miesiąca do 2 lat (art. 34 k.k.) i polega najczęściej na nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze od 20 do 40 godzin miesięcznie albo na potrąceniu od 10 do 25% wynagrodzenia (art. 35 k.k.). Przy zniewadze za pomocą środków masowego komunikowania (art. 216 § 2 k.k.) sąd może orzec karę pozbawienia wolności do roku.

Nawiązkę za zniewagę popełnioną przez internet lub media sąd może orzec na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo innego celu społecznego wskazanego przez pokrzywdzonego (art. 216 § 4 k.k.). W praktyce sądów rejonowych nawiązki w sprawach o zniewagę wynoszą orientacyjnie od kilkuset do kilku tysięcy złotych, a ich wysokość zależy od zasięgu wypowiedzi i stopnia naruszenia godności pokrzywdzonego.

Co grozi za hejt i obrażanie w internecie?

Hejt w internecie skierowany do konkretnej osoby jest zniewagą za pomocą środków masowego komunikowania z art. 216 § 2 k.k., zagrożoną karą do roku pozbawienia wolności.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 7 maja 2008 r. (sygn. III KK 234/07) uznał internet za środek masowego komunikowania w rozumieniu art. 212 § 2 i art. 216 § 2 k.k. Obrażanie kogoś w publicznym poście na Facebooku, X czy TikToku, w komentarzach pod artykułem lub na otwartym forum kwalifikuje się więc jako surowiej karana odmiana zniewagi. Hejt internetowy nie jest anonimowy w oczach prawa: na żądanie sądu, prokuratury lub policji operatorzy platform udostępniają dane pozwalające ustalić autora obraźliwego wpisu.

Czy odpowiedź zniewagą na zniewagę zwalnia z kary?

Odpowiedź zniewagą na zniewagę (retorsja) albo zniewaga wywołana wyzywającym zachowaniem pokrzywdzonego pozwala sądowi odstąpić od wymierzenia kary (art. 216 § 3 k.k.).

Retorsja nie znosi odpowiedzialności za zniewagę automatycznie, bo sąd każdorazowo ocenia proporcje i kontekst sytuacji. Jeśli obie strony wzajemnie się obrażały, każda z nich może odpowiadać za zniewagę, a prowokacja daje jedynie podstawę do odstąpienia od kary. Wiele spraw o wzajemne znieważenie kończy się ugodą na posiedzeniu pojednawczym, zanim dojdzie do rozprawy głównej.

Kiedy obraźliwa wypowiedź jest przestępstwem zniewagi?

Obraźliwa wypowiedź jest zniewagą, gdy dotyczy rozpoznawalnej osoby, poniża ją według norm społecznych, sprawca działa umyślnie, a wypowiedź nie korzysta z ochrony prawa do krytyki.

Cztery warunki zniewagi z art. 216 k.k. warto sprawdzić przed złożeniem aktu oskarżenia, a także przy ocenie ryzyka własnej wypowiedzi.

Pierwszy warunek zniewagi to skierowanie wypowiedzi do konkretnej osoby albo odniesienie się do niej w sposób pozwalający ją zidentyfikować. Komentarz „wszyscy politycy to złodzieje” nie spełnia tego warunku, ale post z czyimś zdjęciem i podpisem „idiota” już tak.

Drugi warunek zniewagi to poniżający charakter treści lub formy według norm społeczno-kulturowych. Krytyka, nawet ostra, nie jest zniewagą: zdanie „ten projekt jest fatalny” to ocena pracy, a zdanie „jesteś zerem i nikim” to już potencjalna zniewaga skierowana do osoby.

Trzeci warunek zniewagi to umyślność. Zniewaga wymaga zamiaru, więc przypadkowe, nieopatrzne słowo wypowiedziane bez intencji poniżenia może nie wypełniać znamion przestępstwa z art. 216 k.k.

Czwarty warunek zniewagi to brak okoliczności wyłączającej bezprawność. Prawo do krytyki, satyry i wyrażania ocen w debacie publicznej może wyłączać bezprawność wypowiedzi, a satyra polityczna, nawet bardzo zjadliwa, korzysta z szerokiej ochrony. Jeśli wszystkie cztery warunki są spełnione, wypowiedź z dużym prawdopodobieństwem stanowi przestępstwo zniewagi z art. 216 k.k.

Czy zniewaga pod nieobecność pokrzywdzonego jest karalna?

Zniewaga pod nieobecność pokrzywdzonego jest karalna, jeśli sprawca obraża go publicznie albo w zamiarze, aby obelga do niego dotarła (art. 216 § 1 k.k.).

Obrażanie kogoś w prywatnej rozmowie z jedną osobą, bez zamiaru, by słowa dotarły do pokrzywdzonego, nie wyczerpuje znamion zniewagi z art. 216 k.k. Zniewaga pod nieobecność pokrzywdzonego jest natomiast karalna, gdy padła na zebraniu, w sklepie czy na klatce schodowej przy innych osobach albo gdy sprawca prosił świadka, by „przekazał” obelgę.

Czy obraźliwa wiadomość prywatna, e-mail lub SMS to zniewaga?

Obraźliwa wiadomość prywatna, e-mail lub SMS wysłany do pokrzywdzonego to zniewaga z art. 216 § 1 k.k., bo sprawca chce, by obelga do niego dotarła.

Wiadomość prywatna nie jest środkiem masowego komunikowania, dlatego zniewaga w SMS-ie, e-mailu czy na Messengerze podlega łagodniejszemu zagrożeniu z art. 216 § 1 k.k., bez kary pozbawienia wolności. Obraźliwe wiadomości warto zachować w oryginalnej formie, razem z numerem lub adresem nadawcy i datą wysłania.

Czy zniewaga w zamkniętej grupie na Facebooku jest karalna?

Zniewaga w zamkniętej grupie internetowej jest karalna, a o kwalifikacji z § 1 lub § 2 art. 216 k.k. decyduje liczba i krąg osób mających dostęp do wpisu.

Grupa licząca setki lub tysiące członków, do której może dołączyć praktycznie każdy, bywa traktowana jak forum publiczne, więc zniewaga w takiej grupie może zostać zakwalifikowana jako popełniona za pomocą środków masowego komunikowania. Wpis w małej, ściśle zamkniętej grupie znajomych pozostaje zniewagą z art. 216 § 1 k.k., jeśli autor chciał, by obelga dotarła do pokrzywdzonego.

Jak udokumentować zniewagę w internecie i ustalić dane sprawcy?

Zniewagę w internecie dokumentuje się zrzutami ekranu z adresem URL i datą, a dane anonimowego sprawcy ustala policja lub sąd na wniosek pokrzywdzonego.

Dowody zniewagi w internecie warto zabezpieczyć od razu, zanim autor usunie wpis:

zrzuty ekranu całej strony, z widocznym adresem URL, datą i godziną publikacji oraz nazwą profilu sprawcy,
link do wpisu lub komentarza i link do profilu autora, zapisane w osobnym pliku,
nagranie ekranu przewijającego wpis, które pokazuje, że zniewaga była publicznie dostępna,
protokół notarialny z przebiegu oglądania strony internetowej, sporządzony przez notariusza; ma on najwyższą wartość dowodową, gdy autor może skasować wpis.

Pokrzywdzony zniewagą może złożyć skargę ustnie lub na piśmie na policji (art. 488 § 1 k.p.k., czyli Kodeksu postępowania karnego). Policja w razie potrzeby zabezpiecza dowody i przesyła skargę do właściwego sądu. Sąd może też zwrócić się do policji o dokonanie określonych czynności, w tym o ustalenie danych sprawcy (art. 488 § 2 k.p.k.), dlatego w prywatnym akcie oskarżenia warto zawrzeć wniosek o zobowiązanie operatora platformy do wydania danych autora wpisu, takich jak adres IP i dane konta.

Co grozi za znieważenie policjanta lub innego funkcjonariusza publicznego?

Znieważenie policjanta lub innego funkcjonariusza publicznego podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków to przestępstwo z art. 226 § 1 k.k., ścigane z urzędu.

Za znieważenie funkcjonariusza publicznego grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku, a postępowanie prowadzi prokuratura bez potrzeby składania prywatnego aktu oskarżenia. Funkcjonariuszem publicznym w rozumieniu art. 115 § 13 k.k. jest m.in. policjant, komornik, sędzia, prokurator, żołnierz oraz pracownik administracji publicznej, który nie wykonuje wyłącznie czynności usługowych. Znieważenie Prezydenta RP stanowi odrębne przestępstwo z art. 135 § 2 k.k., zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności.

Jedno zachowanie może jednocześnie wypełniać znamiona zniewagi i naruszenia nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.) albo zniewagi i zniesławienia. Sąd skazuje wtedy za jedno przestępstwo na podstawie wszystkich zbiegających się przepisów, a karę wymierza według przepisu przewidującego karę najsurowszą (art. 11 § 2 k.k.).

Co grozi uczniowi za obrażanie nauczyciela?

Uczeń, który przed ukończeniem 17 lat obraża nauczyciela, odpowiada przed sądem rodzinnym na podstawie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, a nie Kodeksu karnego.

Ustawa z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz.U. z 2022 r. poz. 1700), obowiązująca od 1 września 2022 r., zastąpiła ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich z 1982 r. Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich obejmuje osoby, które popełniły czyn karalny po ukończeniu 10 lat, a przed ukończeniem 17 lat. Wobec nieletniego sąd rodzinny może orzec m.in. upomnienie, zobowiązanie do przeproszenia pokrzywdzonego, nadzór rodziców lub kuratora, a w skrajnych przypadkach umieszczenie w zakładzie poprawczym. Odpowiedzialność karna na zasadach ogólnych grozi wyjątkowo osobie, która ukończyła 15 lat i popełniła jedno z poważnych przestępstw wymienionych w art. 10 § 2 k.k.; znieważenie do nich nie należy.

Nauczyciel podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych (art. 63 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela). Znieważenie nauczyciela w szkole lub w związku z jego pracą kwalifikuje się więc z art. 226 § 1 k.k. i jest ścigane z urzędu, a nie z oskarżenia prywatnego. Dorosły, np. rodzic ucznia, który znieważy nauczyciela w związku z jego pracą, odpowiada jak za znieważenie funkcjonariusza publicznego. Niezależnie od drogi karnej nauczyciel może dochodzić ochrony dóbr osobistych w procesie cywilnym.

Jak wnieść akt oskarżenia o zniewagę i ile to kosztuje?

Prywatny akt oskarżenia o zniewagę pokrzywdzony składa do sądu rejonowego, uiszczając ryczałt 300 zł na poczet kosztów postępowania (art. 621 § 1 k.p.k.).

Prywatny akt oskarżenia o zniewagę wnosi się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca popełnienia czynu. Akt oskarżenia musi zawierać oznaczenie oskarżonego, opis zarzucanego czynu, wskazanie dowodów oraz podpis (art. 487 k.p.k.). Przed rozprawą sąd obowiązkowo wyznacza posiedzenie pojednawcze, na którym strony mogą zawrzeć ugodę; jeśli do pojednania nie dojdzie, sprawa o zniewagę trafia na rozprawę główną.

Terminy procesowe w sprawie o zniewagę są krótkie: zażalenie na postanowienie, np. o umorzeniu postępowania, wnosi się w ciągu 7 dni od doręczenia (art. 460 k.p.k.), wniosek o uzasadnienie wyroku w ciągu 7 dni od jego ogłoszenia (art. 422 § 1 k.p.k.), a apelację w ciągu 14 dni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem (art. 445 § 1 k.p.k.).

Przedawnienie karalności zniewagi następuje po roku od dnia, w którym pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, ale nie później niż po 3 latach od popełnienia czynu (art. 101 § 2 k.k.). Po upływie tego terminu ściganie zniewagi jest niedopuszczalne, nawet jeśli dowody są jednoznaczne.

Czy za zniewagę można dochodzić zadośćuczynienia w sądzie cywilnym?

Za zniewagę można dochodzić w sądzie cywilnym przeprosin, zaniechania naruszeń i zadośćuczynienia na podstawie art. 23, 24 i 448 k.c. (Kodeksu cywilnego).

Ochrona dóbr osobistych w procesie cywilnym jest niezależna od sprawy karnej o zniewagę, więc obie ścieżki można prowadzić równolegle, choć wymagają odrębnych postępowań i odrębnych kosztów. Wybór drogi powinien zależeć od celu pokrzywdzonego: gdy priorytetem jest ukaranie sprawcy zniewagi, właściwa jest droga karna, a gdy liczą się publiczne przeprosiny lub rekompensata finansowa, proces cywilny bywa skuteczniejszy. W sprawach o hejt internetowy obie drogi często się uzupełniają.

Jeżeli potrzebujesz kontaktu do adwokata z Tczewa, Starogardu Gdańskiego lub Gdańska skontaktuj się:

Kancelaria Adwokacka Cejrowski

Tczew – ul. Słowackiego 5/3,

Gdańsk – ul. Latarniana 1,

Starogard Gdański – ul. Wodna 8

Tel. +48 58 777 55 00,

Tel. +48 601 777 072,

E-mail: kancelaria@cejrowski.pl