Kontakty z dzieckiem to prawo rodzica do spotkań, wizyt i komunikacji z małoletnim, regulowane przez art. 113 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd opiekuńczy może ograniczyć kontakty, jeżeli wymaga tego dobro dziecka, natomiast zakaże ich utrzymywania, jeżeli kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają. Wniosek kosztuje 100 zł; postępowanie trwa od kilku miesięcy do roku.

Czym są kontakty z dzieckiem i jak sąd je przyznaje?

Kontakty z dzieckiem to prawo rodzica do spotkań, odwiedzin, zabierania małoletniego i porozumiewania się z nim – formy te wylicza art. 113 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zgodnie z art. 113 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRiO) – przepisem określającym dopuszczalne formy kontaktów rodzica z dzieckiem – kontakty z dzieckiem obejmują w szczególności:

spotkania i odwiedziny,
zabieranie dziecka poza stałe miejsce jego pobytu,
porozumiewanie się za pomocą środków komunikacji elektronicznej, telefonicznie oraz w każdy inny uzgodniony przez strony sposób.

Jeśli dziecko na stałe przebywa u jednego z rodziców, oboje rodzice są zobowiązani do wspólnego ustalenia zasad utrzymywania kontaktu przez drugiego rodzica, kierując się dobrem dziecka i uwzględniając jego stanowisko. Gdy rodzice nie osiągają porozumienia, sprawy te rozstrzyga sąd opiekuńczy (wydział rodzinny sądu rejonowego właściwy dla miejsca zamieszkania dziecka). Identyczna zasada obowiązuje, gdy dziecko przebywa w pieczy zastępczej (formie opieki instytucjonalnej lub rodzinnej nad dzieckiem pozbawionym opieki rodziców biologicznych) – przy braku porozumienia między rodzicami a opiekunami zastępczymi decyzję podejmuje sąd opiekuńczy.

Wniosek o uregulowanie kontaktów może złożyć każdy z rodziców. Opłata sądowa od wniosku wynosi 100 zł, a właściwym sądem jest sąd rejonowy – wydział rodzinny (sąd opiekuńczy) – miejsca zamieszkania dziecka.

Kiedy sąd może ograniczyć lub całkowicie zakazać kontaktów z dzieckiem?

Sąd opiekuńczy ogranicza kontakty rodzica z dzieckiem, jeżeli wymaga tego dobro dziecka, na podstawie art. 113² k.r.o. Jeżeli natomiast utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd zakazuje ich na podstawieart. 113³ k.r.o.

Art. 113² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRiO) – przepis określający środki ograniczenia kontaktów stosowane przez sąd opiekuńczy – enumeruje formy ingerencji sądu w kontakty rodzica z dzieckiem. Poniższa lista przedstawia środki, jakie sąd opiekuńczy może zastosować wobec rodzica, którego kontakty z dzieckiem zagrażają dobru małoletniego:

zakaz spotykania się z dzieckiem,
zakaz zabierania dziecka poza stałe miejsce jego pobytu,
zezwolenie na spotykanie się z dzieckiem wyłącznie w obecności drugiego z rodziców, opiekuna, kuratora sądowego lub innej osoby wskazanej przez sąd,
ograniczenie kontaktów wyłącznie do porozumiewania się na odległość,
zakaz porozumiewania się na odległość.

Jeżeli utrzymywanie kontaktów rodziców z dzieckiem poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd zakazuje ich utrzymywania. W sprawach wymagających specjalistycznej wiedzy psychologiczno-pedagogicznej sąd zleca przeprowadzenie badań przez OZSS (Opiniodawczy Zespół Specjalistów Sądowych – interdyscyplinarny zespół psychologów, pedagogów i lekarzy powoływany przez sąd rejonowy w celu wydania opinii o sytuacji rodzinnej i potrzebach dziecka). Opinia OZSS stanowi jeden z kluczowych dowodów w sprawach o ograniczenie lub zakaz kontaktów.

Co grozi za utrudnianie kontaktów z dzieckiem?

Utrudnianie kontaktów z dzieckiem naruszające prawomocne postanowienie sądu podlega sankcjom finansowym przewidzianym w art. 598¹⁵ Kodeksu postępowania cywilnego – na wniosek uprawnionego rodzica.

Utrudnianie kontaktów z dzieckiem – polegające na odmawianiu spotkań, ignorowaniu harmonogramu kontaktów lub sabotowaniu relacji małoletniego z drugim rodzicem – narusza prawomocne orzeczenie sądu i uprawnia stronę pokrzywdzoną do złożenia wniosku o zastosowanie art. 598¹⁵ Kodeksu postępowania cywilnego (KPC) – przepisu regulującego egzekucję sądową obowiązku umożliwienia kontaktów z dzieckiem. Procedura przebiega dwuetapowo:

W pierwszym etapie sąd zagraża osobie utrudniającej kontakty nakazem zapłaty określonej sumy pieniężnej za każde kolejne naruszenie obowiązku umożliwienia kontaktów.
W drugim etapie, jeśli naruszenia są kontynuowane mimo wcześniejszego postanowienia sądu, sąd nakazuje zapłatę tej sumy.

Środek przewidziany w art. 598¹⁵ KPC ma charakter prewencyjny i dyscyplinujący: jego celem jest skłonienie rodzica utrudniającego kontakty z dzieckiem do respektowania orzeczeń sądowych, a nie bezpośrednie egzekwowanie kontaktów siłą. Wysokość sumy pieniężnej sąd ustala, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności sprawy i przede wszystkim dobro dziecka.

Czy mediacja rodzinna jest skuteczną alternatywą dla postępowania sądowego?

Mediacja rodzinna pozwala rodzicom ustalić zasady kontaktów z dzieckiem poza sądem – szybciej i taniej niż postępowanie sądowe, z lepszym wpływem na dalsze relacje między stronami.

Mediacja rodzinna to dobrowolna i poufna procedura rozwiązywania sporów, prowadzona przez neutralnego mediatora, która umożliwia rodzicom samodzielne wypracowanie porozumienia w sprawie kontaktów z dzieckiem bez konieczności angażowania sądu. Mediację warto wybrać zamiast drogi sądowej, gdy spełniony jest co najmniej jeden z poniższych warunków:

strony są w stanie porozmawiać ze sobą przy wsparciu osoby trzeciej,
priorytetem jest zachowanie poprawnych relacji rodzicielskich po rozstaniu,
obie strony chcą uniknąć długotrwałego i kosztownego postępowania sądowego.

Koszty mediacji w sprawach rodzinnych wynoszą zazwyczaj od kilkudziesięciudo kilkuset złotych za sesję, zależnie od wybranego ośrodka mediacyjnego.W przypadku mediacji prowadzonej na podstawie skierowania sądu wysokość wynagrodzenia mediatora i podlegających zwrotowi wydatków określają przepisy. Co do zasady koszty mediacji w sprawach cywilnych i rodzinnych ponoszą strony. Czas trwania mediacji rodzinnej jest zazwyczaj znacznie krótszy niż postępowanie sądowe – od kilku tygodni do kilku miesięcy. Ugoda mediacyjna zatwierdzona przez sąd ma moc ugody sądowej i jest tak samo wiążąca jak wyrok.

Czym różnią się kontakty z dzieckiem od pieczy naprzemiennej?

Kontakty z dzieckiem i piecza naprzemienna to odrębne formy prawne uczestnictwa rodziców w wychowaniu dziecka po rozstaniu: pierwsza reguluje wizyty u rodzica niesprawującego opieki, druga dzieli czas zamieszkania po równo między oboje rodziców.

Piecza naprzemienna (opieka naprzemienna) to forma sprawowania pieczy nad dzieckiem, w której małoletni zamieszkuje naprzemiennie u obojga rodziców – zazwyczaj w cyklach tygodniowych lub dwutygodniowych. Różni się od klasycznego uregulowania kontaktów w następujący sposób:

przy pieczy naprzemiennej dziecko może przebywać naprzemiennie u każdego z rodziców w powtarzających się okresach; nie oznacza to jednak, że w sensie prawnym ma dwa równorzędne miejsca zamieszkania.

przy uregulowaniu kontaktów dziecko ma jedno stałe miejsce zamieszkania, a drugi rodzic realizuje kontakty według ustalonego harmonogramu wizyt.

Sąd orzeka pieczę naprzemienną wyłącznie wtedy, gdy jest ona zgodna z dobrem dziecka i gdy rodzice są w stanie efektywnie współpracować w kwestiach wychowawczych. Piecza naprzemienna nie jest rozwiązaniem odpowiednim w sytuacjach wysokiego konfliktu między rodzicami ani gdy jej stosowanie wymagałoby od dziecka częstych i długich podróży między miejscami zamieszkania rodziców.

Co w przypadku kontaktów z dzieckiem, gdy jeden rodzic mieszka za granicą?

W transgranicznych sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, w tym kontaktów z dzieckiem, w relacjach między państwami UE zastosowanie znajduje przede wszystkim rozporządzenie Bruksela II ter (UE 2019/1111). Konwencja haska z 1980 r. dotyczy przede wszystkim cywilnych aspektów bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka za granicą i przewiduje również mechanizmy dotyczące prawa do kontaktów.

Sprawy o kontakty z dzieckiem, w których jeden z rodziców zamieszkuje w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, podlegają rozporządzeniu Rady (UE) nr 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. – powszechnie zwanemu Bruksela II ter – przepisowi regulującemu jurysdykcję, uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich i dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, stosowanemu od 1 sierpnia 2022 r. Rozporządzenie Bruksela II ter zastąpiło wcześniejsze rozporządzenie Bruksela II bis i wprowadza m.in. uproszczone procedury uznawania i wykonywania orzeczeń o kontaktach między państwami UE.

Gdy jeden z rodziców zamieszkuje poza Unią Europejską, zastosowanie może znaleźć Konwencja haska z dnia 25 października 1980 r. dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę – umowa międzynarodowa nakładająca na państwa-sygnatariuszy obowiązek niezwłocznego powrotu bezprawnie uprowadzonego lub zatrzymanego za granicą dziecka do kraju jego zwykłego miejsca pobytu.

W sprawach transgranicznych kluczowe jest ustalenie sądu właściwego – co do zasady właściwy jest sąd państwa, w którym dziecko ma zwykłe miejsce pobytu – oraz zapewnienie, by orzeczenie polskiego sądu było wykonalne w kraju zamieszkania drugiego rodzica. W sprawach transgranicznych o kontakty z dzieckiem zalecana jest pomoc prawnika z doświadczeniem w prawie rodzinnym międzynarodowym.

Jak może pomóc adwokat w sprawie o kontakty z dzieckiem?

Adwokat specjalizujący się w prawie rodzinnym reprezentuje klienta na każdym etapie sprawy o kontakty z dzieckiem – od analizy sytuacji przez mediację aż po postępowanie sądowe.

Ustalenie kontaktów z dzieckiem wymaga dobrej woli każdej ze stron lub zaangażowania mediatora bądź sądu. Poniższa lista przedstawia zakres wsparcia adwokackiego w sprawach o uregulowanie kontaktów z dzieckiem, prowadzonych na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego:

przeanalizowanie sytuacji klienta i przedstawienie możliwości wynikających z konkretnych okoliczności faktycznych sprawy,
wsparcie klienta w procesie mediacji rodzinnej i podczas próby polubownego rozwiązania sporu,
sporządzenie wniosku o zabezpieczenie kontaktów z dzieckiem,
opracowanie wniosku do sądu dotyczącego ustalenia kontaktów z dzieckiem,
merytoryczne przygotowanie klienta oraz reprezentowanie jego interesów na każdym etapie postępowania sądowego.

Uregulowanie kontaktów z dzieckiem staje się niezbędne zwłaszcza wówczas, gdy jeden z rodziców utrudnia budowanie więzi małoletniego z drugim rodzicem lub gdy orzeczony przez sąd harmonogram kontaktów jest systematycznie naruszany.

Jak złożyć wniosek o zabezpieczenie i uregulowanie kontaktów z dzieckiem?

Wniosek o zabezpieczenie kontaktów z dzieckiem składa się do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego (sądu opiekuńczego) właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka; opłata sądowa wynosi 100 zł, a sąd rozpatruje wniosek o zabezpieczenie niezwłocznie.

Utrudnianie kontaktów z dzieckiem wymaga szybkiej reakcji prawnej. Osoba uprawniona do kontaktów z małoletnim powinna podjąć następujące kroki przewidziane przez Kodeks postępowania cywilnego:

złożyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów z dzieckiem – pismo procesowe zapewniające tymczasowe, wiążące określenie warunków kontaktu na czas trwania postępowania głównego o uregulowanie kontaktów,
skierować do sądu wniosek o ustalenie kontaktów z dzieckiem – pismo wszczynające postępowanie, w wyniku którego sąd wyda orzeczenie ustalające warunki kontaktu między małoletnim a uprawnionym rodzicem.

Wniosek o zabezpieczenie kontaktów powinien zostać rozpoznany sprawnie, jednak rzeczywisty czas jego rozpoznania zależy od sądu i okoliczności konkretnej sprawy. Oba pisma muszą spełniać wszystkie wymogi formalne pisma procesowego, jednoznacznie określać proponowany harmonogram kontaktów oraz zawierać pełną analizę sytuacji faktycznej. Opłata sądowa od wniosku o uregulowanie kontaktów z dzieckiem wynosi 100 zł.

Jak przebiega i ile trwa sprawa o ustalenie kontaktów z dzieckiem?

Sprawa o ustalenie kontaktów z dzieckiem trwa orientacyjnie od kilku miesięcy do roku; sprawy o wysokim stopniu konfliktu stron lub wymagające opinii OZSS mogą trwać znacznie dłużej.

Przebieg postępowania o ustalenie kontaktów z dzieckiem zależy od stopnia konfliktu między rodzicami i złożoności okoliczności faktycznych sprawy. W sprawach o mniejszym natężeniu konfliktu możliwe jest osiągnięcie ugody za pośrednictwem mediacji rodzinnej lub na posiedzeniu pojednawczym przed sądem. W sprawach spornych sąd przeprowadza postępowanie dowodowe, które może obejmować przesłuchanie stron, świadków oraz – w sprawach wymagających oceny sytuacji rodzinnej – opinię OZSS (Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych – interdyscyplinarnego zespołu psychologów, pedagogów i lekarzy powoływanego przez sąd rejonowy). Sporządzenie opinii OZSS przedłuża postępowanie o kilka do kilkunastu miesięcy.

Orientacyjny czas trwania postępowania o uregulowanie kontaktów z dzieckiem wynosi od kilku miesięcy do roku w sprawach prostszych. Sprawy o wysokim stopniu konfliktu, wymagające wielokrotnych posiedzeń sądowych, opinii biegłych lub środków zabezpieczających, mogą trwać kilka lat. Im szybciej rodzice osiągną porozumienie – najlepiej na etapie mediacji – tym krótsze i mniej kosztowne będzie postępowanie, co bezpośrednio przekłada się na dobro dziecka.

Ile kosztuje założenie sprawy o kontakty z dzieckiem?

Opłata sądowa od wniosku o uregulowanie kontaktów z dzieckiem wynosi 100 zł; całkowity koszt postępowania zależy od jego długości, konieczności uzyskania opinii OZSS i ewentualnej pomocy prawnej.

Wszczęcie sprawy o kontakty z dzieckiem przed sądem opiekuńczym (wydziałem rodzinnym sądu rejonowego) wymaga uiszczenia stałej opłaty sądowej w wysokości 100 zł od wniosku o uregulowanie kontaktów. Ostateczny koszt postępowania jest wyższy i uzależniony od kilku czynników:

wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego, jeśli strona decyduje się na profesjonalną pomoc prawną,
długości postępowania i liczby posiedzeń sądowych,
kosztów opinii OZSS (Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych), zarządzanej przez sąd w sprawach wymagających specjalistycznej oceny,
kosztów mediacji, jeśli strony decydują się na polubowne rozwiązanie sporu przed skierowaniem sprawy do sądu.

W przypadku trudnej sytuacji materialnej strona może ubiegać się o zwolnienie z kosztów sądowych lub o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, składając odpowiedni wniosek do sądu przed wszczęciem postępowania lub w jego trakcie.

Czy dziadkowie i inne osoby bliskie mogą sądownie uregulować kontakty z dzieckiem?

Dziadkowie, rodzeństwo i inne osoby bliskie dziecku mają prawo do sądowego uregulowania kontaktów z małoletnim na podstawie art. 113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Poza rodzicami dziecka prawo do sądowego uregulowania kontaktów z małoletnim przysługuje również innym osobom bliskim. Art. 113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRiO) – przepis przyznający uprawnienie do kontaktów osobom innym niż rodzice – wymienia w szczególności osoby uprawnione do złożenia wniosku o uregulowanie kontaktów z dzieckiem:

rodzeństwo dziecka,
dziadkowie,
powinowaci w linii prostej (macocha, ojczym, mąż babki, żona dziadka),
inne osoby, które przez dłuższy czas sprawowały pieczę nad dzieckiem.

Warunkiem uregulowania kontaktów przez sąd jest wykazanie, że kontakty z daną osobą leżą w interesie dziecka i służą jego dobru. Sąd ocenia każdą sprawę indywidualnie, biorąc pod uwagę dotychczasowe relacje dziecka z wnioskodawcą oraz jego potrzeby emocjonalne i społeczne. Wniosek o uregulowanie kontaktów dziadków lub innych bliskich z dzieckiem podlega takiej samej opłacie sądowej jak wniosek składany przez rodzica – 100 zł.