Majątek osobisty (odrębny) to składniki majątkowe każdego z małżonków, które nie wchodzą do majątku wspólnego — m.in. mienie nabyte przed ślubem, darowizny czy spadki. Jeżeli jeden z małżonków poniósł nakłady ze swojego majątku osobistego na majątek osobisty drugiego małżonka, może dochodzić ich zwrotu, jednak podstawa prawna i tryb dochodzenia roszczenia zależą od okoliczności konkretnej sprawy.

Co mówi art. 45 § 1 k.r.o. o zwrocie nakładów między majątkami małżonków?

Art. 45 § 1 k.r.o. reguluje rozliczenia między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi małżonków, ale nie obejmuje wprost nakładów z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego - te podlegają odrębnym roszczeniom.

Zgodnie z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) każdy z małżonków jest obowiązany zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Każdy z małżonków może również żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.

Przepis art. 45 § 1 k.r.o. normuje zatem dwie sytuacje: (1) nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty oraz (2) nakłady z majątku osobistego na majątek wspólny. Nakłady z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego małżonka znajdują się poza zakresem tej regulacji i wymagają odrębnego trybu dochodzenia.

Majątek odrębny - o tym warto wiedzieć

Zwrot nakładów z majątku odrębnego jednego małżonka na majątek odrębny drugiego rozpatrywany jest co do zasady w odrębnym postępowaniu procesowym.

Co zalicza się do majątku osobistego (odrębnego) małżonka?

Majątek osobisty to zamknięty katalog składników z art. 33 k.r.o., które z mocy prawa pozostają poza wspólnością majątkową małżeńską.

Artykuł 33 k.r.o. określa zamknięty katalog składników majątku osobistego, które nie wchodzą do majątku wspólnego z uwagi na sposób ich nabycia lub ich charakter.Zalicza się do nich przede wszystkim:

przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej — np. mieszkanie kupione przed ślubem,
przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę — chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej,
prawa niezbywalne — np. prawo do alimentów, służebność osobista,
przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia (z wyjątkiem renty),
wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę — co do przysługujących, lecz niewypłaconych należności,
prawa autorskie i pokrewne, prawa własności przemysłowej twórcy,
przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego (surogacja).

Przykład: Dom odziedziczony przez żonę po rodzicach wchodzi do jej majątku osobistego. Jeśli mąż sfinansuje remont tego domu ze środków odziedziczonych po swojej babci (a więc również ze swojego majątku osobistego), powstaje roszczenie o zwrot nakładów z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego.

Jakie nakłady są wyłączone z obowiązku zwrotu?

Nakłady konieczne poczynione na przedmioty majątkowe przynoszące dochód nie podlegają zwrotowi — takie wyłączenie przewiduje wprost art. 45 § 1 k.r.i.o.

Nakłady konieczne (łac. impensae necessariae) to wydatki niezbędne do zachowania rzeczy w stanie zdatnym do użytku lub do osiągania z niej dochodu, np. naprawy instalacji elektrycznej w wynajmowanym lokalu lub zakup opału do ogrzewania wynajmowanego domu. Jeśli majątek osobisty małżonka przynosi dochód (np. z wynajmu), a nakłady z majątku wspólnego miały charakter konieczny, drugi małżonek nie może żądać ich zwrotu. Nakłady użyteczne i zbytkowne mogą podlegać rozliczeniu, jednak ocena zasadności ich zwrotu zależy od podstawy prawnej roszczenia oraz okoliczności konkretnej sprawy.

Kiedy roszczenie o zwrot nakładów można rozliczyć w podziale majątku?

Roszczenie o zwrot nakładów z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego można wyjątkowo rozliczyć w postępowaniu działowym, gdy rozdzielanie rozliczeń na dwa odrębne postępowania byłoby niecelowe.

Postępowanie o podział majątku wspólnego (art. 566–567 k.p.c. w zw. z art. 680–689 k.p.c.) służy co do zasady podziałowi składników objętych wspólnością majątkową. Roszczenia między majątkami osobistymi małżonków wykraczają poza tę materię. Sąd Najwyższy dopuścił jednak wyjątek od tej zasady w postanowieniu z dnia 24 lipca 2020 roku (sygn. akt I CSK 106/20).

Jakie przesłanki muszą być spełnione, by sąd rozliczył nakłady w podziale majątku?

Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że rozliczenie takich nakładów w postępowaniu działowym może być wyjątkowo dopuszczalne, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy, w szczególności wskazane poniżej.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego (postanowienie z 24 lipca 2020 r., I CSK 106/20) sąd może rozliczyć roszczenie o zwrot nakładów z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego w toku postępowania o podział majątku wspólnego, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

Nakłady były dokonywane zarówno z majątku wspólnego, jak i z majątku osobistego jednego małżonka na ten sam obiekt — rozliczanie tych nakładów w dwóch odrębnych postępowaniach byłoby niecelowe z punktu widzenia ekonomiki procesowej.
Wysokość roszczenia o zwrot nakładów z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego może mieć znaczenie dla oceny sytuacji majątkowej małżonków — a w konsekwencji wpływać na wybór przez sąd sposobu podziału składników majątku wspólnego przy uwzględnieniu należnych spłat i dopłat.
Roszczenie zostało zgłoszone i sprecyzowane co do wysokości przez małżonka, który dokonał nakładów — sąd działowy nie rozlicza roszczeń z urzędu; inicjatywa procesowa leży po stronie zainteresowanego małżonka.

Przykład praktyczny: Mąż przed ślubem był właścicielem mieszkania (jego majątek osobisty). W trakcie małżeństwa przeprowadzono gruntowny remont finansowany częściowo ze środków wspólnych, a częściowo z pieniędzy żony otrzymanych w darowiźnie od rodziców (jej majątek osobisty). Po ustaniu wspólności żona zgłasza w postępowaniu działowym roszczenie o zwrot nakładów ze swojego majątku osobistego na majątek osobisty męża — jeśli kwota nakładów wpływa na wysokość należnych spłat, sąd może rozliczyć oba rodzaje nakładów łącznie.

Co zrobić, gdy rozliczenie w podziale majątku jest niedopuszczalne?

Jeśli przesłanki rozliczenia w postępowaniu działowym nie są spełnione, roszczenie o zwrot nakładów z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego należy dochodzić w odrębnym postępowaniu procesowym — powództwem cywilnym.

W odrębnym postępowaniu procesowym małżonek dochodzący zwrotu nakładów wytacza powództwo o zapłatę przed sądem właściwym ze względu na wartość przedmiotu sporu (sąd rejonowy do 100 000 zł, sąd okręgowy powyżej tej kwoty). Podstawa prawna roszczenia zależy od okoliczności sprawy i może wynikać m.in. z przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu lub innych właściwych przepisów prawa cywilnego.

Przykład praktyczny: Żona ze środków otrzymanych w spadku (jej majątek osobisty) zakupiła wyposażenie i meble do mieszkania męża (jego majątek osobisty). Nakłady nie dotyczą żadnego składnika majątku wspólnego — roszczenie żony o zwrot tych nakładów podlega rozpoznaniu wyłącznie w odrębnym procesie cywilnym.

Podstawa prawna - kluczowe przepisy k.r.o.

Rozliczenia majątkowe między małżonkami reguluje kilka przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które należy stosować łącznie.

Art. 33 k.r.o. — definiuje majątek osobisty każdego z małżonków; wymienia składniki nieobjęte wspólnością ustawową.
Art. 36 k.r.o. — reguluje zarząd majątkiem wspólnym; oboje małżonkowie są obowiązani współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym.
Art. 43 k.r.o. — zasada równych udziałów w majątku wspólnym po ustaniu wspólności; sąd może ustalić nierówne udziały z ważnych powodów.
Art. 45 § 1 k.r.o. — obowiązek zwrotu nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty i odwrotnie; wyłączenie nakładów koniecznych na przedmioty przynoszące dochód.

FAQ, czyli najczęstsze pytania o zwrot nakładów

Jak obliczyć wartość nakładów z majątku osobistego na majątek osobisty drugiego małżonka?

W praktyce sądy najczęściej powołują biegłego z zakresu wyceny nieruchomości lub ruchomości, który ustala aktualną wartość rynkową efektów nakładów. Jeśli nakłady polegały np. na remoncie budynku, biegły ocenia, o ile wzrosła wartość nieruchomości w wyniku prac. Nakłady udowadnia się dokumentami (faktury, umowy z wykonawcami, potwierdzenia przelewów) lub zeznaniami świadków.

Czy roszczenie o zwrot nakładów się przedawnia?

Roszczenie o zwrot nakładów z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego przedawnia się na zasadach ogólnych — wynosi 6 lat (art. 118 k.c.), a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej — 3 lata.

Bieg terminu przedawnienia zaczyna się co do zasady od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. W przypadku roszczeń między małżonkami istotne jest, że zgodnie z art. 121 pkt 3 k.c. bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu co do roszczeń jednego małżonka wobec drugiego — przez czas trwania małżeństwa. Termin zaczyna biec lub biegnie dalej dopiero po ustaniu małżeństwa (uprawomocnieniu się wyroku orzekającego rozwód lub separację).

Jak zgłosić roszczenie o zwrot nakładów w postępowaniu działowym?

Roszczenie o zwrot nakładów należy zgłosić pisemnie w toku postępowania o podział majątku wspólnego i określić jego wysokość — sąd nie bierze takich roszczeń pod uwagę z urzędu.

W przypadku nakładów z majątku osobistego na majątek osobisty drugiego małżonka należy wyraźnie wskazać podstawę faktyczną i prawną roszczenia oraz – jeżeli ma ono zostać rozpoznane w postępowaniu działowym – powołać się na wyjątkową dopuszczalność takiego rozliczenia wynikającą z orzecznictwa Sądu Najwyższego.

Orzecznictwo

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2020 roku, sygn. akt I CSK 106/20 — dopuszczalność rozliczenia nakładów z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego w postępowaniu działowym, gdy nakłady dokonywane były łącznie z majątku wspólnego i osobistego na ten sam obiekt, a rozdzielenie rozliczeń byłoby niecelowe.
Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2019 roku, sygn. akt III CZP 77/18 — wykładnia pojęcia majątku osobistego i zasad surogacji z art. 33 pkt 10 k.r.o.
Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2012 roku, sygn. akt II CSK 363/11 — ustalanie wartości nakładów na nieruchomość według cen z chwili orzekania.

Jeżeli potrzebujesz kontaktu do adwokata z Tczewa, Starogardu Gdańskiego i Gdańska w sprawie rodzinnej:

Kancelaria Adwokacka Cejrowski - TCZEW ul. Słowackiego nr 5/3

GDAŃSK – ul. Latarniana nr 1, STAROGARD GDAŃSKI - ul. Wodna nr 8

Telefon: +48 58 777 55 00 / +48 601 777 072

E-mail: kancelaria@cejrowski.pl